Đấy là một câu mà từ bé tôi đã nghe, không rõ là nghe từ thầy cô hay từ bố mẹ. Nghe, và cũng thấy nó hơi đúng, nhưng rồi chẳng nghĩ gì thêm....
Đấy là một câu mà từ bé tôi đã nghe, không rõ là nghe từ thầy cô hay từ bố mẹ. Nghe, và cũng thấy nó hơi đúng, nhưng rồi chẳng nghĩ gì thêm. Có nhiều điều trong cuộc sống người ta cứ chấp nhận theo thói quen mà thôi.
Hôm nay, tình cờ đọc thấy trên blogroll của tôi tựa bài viết tiếng Anh: "The new linguistic relativism" (tạm dịch: Thuyết tương đối ngôn ngữ mới), ở đây. Vào đọc lướt qua, thấy bài viết này có nhắc đến một bài viết khác là "Does your language shape how you think?" trên tờ NY Times mới đây (có thể tìm thấy ở đây). Lại nhớ đến câu nói tôi đã nghe quen từ xưa. Rồi liên hệ nó với những gì tôi đọc (và viết) gần đây, mới thấy câu nói trên quả là sâu sắc.
Mở ngoặc một chút, cả hai bài viết tôi mới nhắc ở trên đều rất đáng đọc, nhất là đối với những bạn nào thuộc ngành ngữ văn. Là ngành mà tôi cũng đã một thời theo đuổi như một nỗi đam mê. Và cũng là một ngành mà tôi tin là VN có ít nhiều thành tựu, giống như Toán. Vì, có lẽ thế, cũng giống như Toán, ngữ văn là một ngành phù hợp với con nhà nghèo. Để nghiên cứu nó, chỉ cần có tư duy, cộng với một góc riêng yên tĩnh, một ít giấy bút để ghi chép, và một ít sách vở để đọc - toàn là những thứ rẻ tiền. Không cần thiết bị, máy móc, nguyên nhiên vật liệu thí nghiệm tốn kém.
Quay trở lại câu nói mà tôi đã trích làm tựa entry này. Văn tức là người. Tôi không muốn nói ở phạm vi cá nhân - mặc dù câu ấy cũng đúng ở phạm vi cá nhân nữa - mà là phạm vi toàn dân tộc. Mà cũng không chỉ nói ở khía cạnh ngôn ngữ, mà chủ yếu là ở khía cạnh văn hóa. Người Việt Nam rõ ràng là có một cách riêng để đề cập đến những vấn đề trong cuộc sống. Cách ấy, theo tôi, là hơi thiếu duy lý. Ngược lại, rất đầy màu sắc của 'hỉ, nộ, ái, ố', lôi kéo đám đông, giật dây, kích động, hoặc xoa dịu, trấn áp dư luận. Chứ ít khi viết một cách khách quan, đơn thuần cung cấp thông tin, hoặc nếu đưa quan điểm thì cũng biết 'đánh dấu' rõ ràng chỗ nào là quan điểm của mình, chỗ nào là dữ kiện khách quan, chỗ nào là điều suy đoán....
Những gì tôi đang viết ở đây tất nhiên chỉ là cảm nhận của một người, dù cũng đã trải qua nhiều kinh nghiệm và những nghiền ngẫm của mấy chục năm sống và làm việc. Vì thế những điều khái quát ở trên tất nhiên có thể có ít nhiều vội vã. Ngoài ra, những gì tôi phê phán ở trên thì trước hết tôi suy từ chính tôi đấy - suy bụng ta ra bụng người - chứ chẳng phải tôi có gì khá hơn ai. Nhưng hãy bắt đầu từ những ý thức về sự bất toàn của chính mình, của người thân, của cộng đồng nho nhỏ xung quanh, thì rồi mọi thứ có thể bắt đầu thay đổi, phải không?
Có phải chính vì văn của người VN ta như thế, cho nên đất nước mới như thế này không? Một câu hỏi không dễ trả lời. Nhưng không phải vì thế mà không nên hỏi!
Nhân tiện, xin trích ở đây một đoạn từ bài viết trên NY Times mà tôi cho là rất đáng nghiền ngẫm:
Thử áp dụng câu nói mà tôi đã tô đậm ở trên vào trong cuộc sống hàng ngày, ví dụ như trong một cuộc họp ở cơ quan bạn buộc phải nói gì (nếu phải phát biểu), thì sẽ thấy có nhiều điều đáng suy ngẫm lắm các bạn nhỉ?
Hôm nay, tình cờ đọc thấy trên blogroll của tôi tựa bài viết tiếng Anh: "The new linguistic relativism" (tạm dịch: Thuyết tương đối ngôn ngữ mới), ở đây. Vào đọc lướt qua, thấy bài viết này có nhắc đến một bài viết khác là "Does your language shape how you think?" trên tờ NY Times mới đây (có thể tìm thấy ở đây). Lại nhớ đến câu nói tôi đã nghe quen từ xưa. Rồi liên hệ nó với những gì tôi đọc (và viết) gần đây, mới thấy câu nói trên quả là sâu sắc.
Mở ngoặc một chút, cả hai bài viết tôi mới nhắc ở trên đều rất đáng đọc, nhất là đối với những bạn nào thuộc ngành ngữ văn. Là ngành mà tôi cũng đã một thời theo đuổi như một nỗi đam mê. Và cũng là một ngành mà tôi tin là VN có ít nhiều thành tựu, giống như Toán. Vì, có lẽ thế, cũng giống như Toán, ngữ văn là một ngành phù hợp với con nhà nghèo. Để nghiên cứu nó, chỉ cần có tư duy, cộng với một góc riêng yên tĩnh, một ít giấy bút để ghi chép, và một ít sách vở để đọc - toàn là những thứ rẻ tiền. Không cần thiết bị, máy móc, nguyên nhiên vật liệu thí nghiệm tốn kém.
Quay trở lại câu nói mà tôi đã trích làm tựa entry này. Văn tức là người. Tôi không muốn nói ở phạm vi cá nhân - mặc dù câu ấy cũng đúng ở phạm vi cá nhân nữa - mà là phạm vi toàn dân tộc. Mà cũng không chỉ nói ở khía cạnh ngôn ngữ, mà chủ yếu là ở khía cạnh văn hóa. Người Việt Nam rõ ràng là có một cách riêng để đề cập đến những vấn đề trong cuộc sống. Cách ấy, theo tôi, là hơi thiếu duy lý. Ngược lại, rất đầy màu sắc của 'hỉ, nộ, ái, ố', lôi kéo đám đông, giật dây, kích động, hoặc xoa dịu, trấn áp dư luận. Chứ ít khi viết một cách khách quan, đơn thuần cung cấp thông tin, hoặc nếu đưa quan điểm thì cũng biết 'đánh dấu' rõ ràng chỗ nào là quan điểm của mình, chỗ nào là dữ kiện khách quan, chỗ nào là điều suy đoán....
Những gì tôi đang viết ở đây tất nhiên chỉ là cảm nhận của một người, dù cũng đã trải qua nhiều kinh nghiệm và những nghiền ngẫm của mấy chục năm sống và làm việc. Vì thế những điều khái quát ở trên tất nhiên có thể có ít nhiều vội vã. Ngoài ra, những gì tôi phê phán ở trên thì trước hết tôi suy từ chính tôi đấy - suy bụng ta ra bụng người - chứ chẳng phải tôi có gì khá hơn ai. Nhưng hãy bắt đầu từ những ý thức về sự bất toàn của chính mình, của người thân, của cộng đồng nho nhỏ xung quanh, thì rồi mọi thứ có thể bắt đầu thay đổi, phải không?
Có phải chính vì văn của người VN ta như thế, cho nên đất nước mới như thế này không? Một câu hỏi không dễ trả lời. Nhưng không phải vì thế mà không nên hỏi!
Nhân tiện, xin trích ở đây một đoạn từ bài viết trên NY Times mà tôi cho là rất đáng nghiền ngẫm:
Some 50 years ago, the renowned linguist Roman Jakobson pointed out a crucial fact about differences between languages in a pithy maxim: “Languages differ essentially in what they must convey and not in what they may convey.” This maxim offers us the key to unlocking the real force of the mother tongue: if different languages influence our minds in different ways, this is not because of what our language allows us to think but rather because of what it habitually obliges us to think about.
Thử áp dụng câu nói mà tôi đã tô đậm ở trên vào trong cuộc sống hàng ngày, ví dụ như trong một cuộc họp ở cơ quan bạn buộc phải nói gì (nếu phải phát biểu), thì sẽ thấy có nhiều điều đáng suy ngẫm lắm các bạn nhỉ?
COMMENTS